Het CDA heeft ons wel te denken gegeven met zijn keuze voor het radicale midden. Het midden staat in de beeldvorming gelijk aan kleurloosheid en een vervelende manier van niet laten weten waar je aan toe bent. Radicaal zijn lijkt dan iets heel anders...

Ik sta even stil bij de diepere betekenis van het gemakkelijk gebruikte woord ‘midden’. Het menselijke denken rekent altijd in tweeën en in tegenstellingen. Mannelijk en vrouwelijk, licht en donker, lichaam en geest, goed en kwaad, hemel en aarde. Het bestaan is ook een tweestrijd. Woorden als tweespalt en tweeslachtigheid duiden op hetzelfde verschijnsel: help, ik moet voortdurend kiezen en ook in mij leven er twee zielen (Goethe). Nu gebiedt de logica van de geest om met die tweestrijd in het reine te komen. Er moet iets gebeuren om die tegenstelling op te heffen. Dat noemen we ook wel verzoening. Dat kan gebeuren als er een derde bijkomt. Een derde kan de twee die tegenover elkaar staan, met elkaar verbinden of hun tegenstellingen overbruggen. Daarom zeggen we ook dat alle goede dingen in het leven in drieën bestaan. Van twee naar drie dus. En de deugd moet uiteraard in het midden zitten. Hier gaat het om als wij het over het midden hebben. Hoe essentieel dat is, laat ik u zien aan de hand van de volgende tegenstellingen: water is het midden tussen waterdamp en ijs. De gematigde zone is het midden tussen de poolkap en de tropen. Een boom houdt het midden tussen de lucht van de hemel en de grond van de aarde en verbindt deze met elkaar.

De extremen zijn onleefbaar. De derde die erbij komt vormt de brug tussen de uitersten. Het gaat om de middenweg, de gulden middenweg. En wie even verder denkt, beseft dat het echte leven te vinden is tussen verleden en toekomst, tussen naar buiten gericht en naar binnen gekeerd zijn, tussen vasthouden en loslaten. Ingewikkeld? De waarheid vindt u ergens in het midden.

Jezus was mijns inziens een mens van het midden. Denk aan uitspraken over hem als iemand die in ons midden is als iemand die dient. En als er twee of drie in zijn naam bijeen zijn, is hij in hun midden. En toen hij aan het kruis werd genageld, hing hij tussen twee anderen, in het midden. En toen er twee na dit alles onderweg waren, kwam er een derde bij, als een vreemdeling met hen oplopend richting Emmaüs. Deze Mensenzoon wordt zelfs middelaar genoemd. Dat is iemand die tegenstellingen bijeen brengt en vijanden met elkaar verzoent. Tijdens zijn leven zette hij anderen in het midden, zoals de kinderen die weggedrukt werden of de vrouw die gestenigd dreigde te worden. Dat was radicaal, zou ik zeggen. Door dat te doen werd hij iemand die als geen ander opkwam voor mensen die door anderen in hun religieuze ordeningsdrift tot de rand van het leven werden veroordeeld. „Kind, kom in het midden staan!”, zei hij dan. En er kwam dan ruimte. Ongedachte ruimte in het midden van het leven.

Aart Mak

Eindelijk zwaaiden de kerkdeuren aan de overkant van de straat open en kwamen er allemaal in somber zwart geklede Schiedammers te voorschijn. Mannen met hoge hoeden of petten in de hand, vrouwen die hun hoofden al die tijd al hadden gedekt zoals de apostel voorschrijft. De middagdienst zat erop. Toen zag mijn overgrootvader, die met zijn jongste kind al stond te wachten, ook zijn vrouw en al hun andere grotere kinderen. Zijn vrouw had haar hart verpand aan deze kerk. De dominee was een volgeling van Abraham

Kuyper, gereformeerd dolerend. Terwijl hij, mijn overgrootvader, samen met zijn broer het kerkje van de Protestantenbond in Schiedam had opgericht. Samen liepen ze, vrijzinnig gelovige man en orthodox gelovige vrouw, gezellig keuvelend naar huis. Alle kinderen uit dat gezin zouden later de gereformeerde leer gaan aanhangen, ook mijn eigen grootvader. Mijn overgrootvader bleef geestelijk zonder kinderen achter, tenminste, zo zag het er lange tijd naar uit.

Inmiddels zijn we meer dan een eeuw verder. Dat hele protestantisme dat met zijn strijd over rechtzinnigheid en vrijzinnigheid, rekkelijken en preciezen, liberaal gelovige regenten en streng gelovige arbeiders, kleur gaf aan dit land, is een

randverschijnsel in de Nederlandse samenleving geworden. De voorspellingen voor de toekomst? Het christendom dat overleeft is van de geest: charismatisch, eenvoudig en blij. Of het is streng orthodox, of het nu protestant of rooms-katholiek heet. Blijmoedigheid en rechtlijnigheid worden in de toekomst de kenmerken van christelijk geloof. Vrijzinnigheid is te vaag, pluriformiteit te weinig zeggend.

Dat brengt mij weer terug naar de tijd van mijn overgrootouders. Mijn overgrootmoeder verschilde van mijn overgrootvader in haar kijk op het bestaan. In haar ogen was een mens zo slecht dat alleen Gods genade hem kon redden. Haar man had wat meer fiducie in mensen en geloofde dat God wat gemoedelijker was en mensen nog zo kwaad niet zijn. Wie van hen heeft er nu gelijk gekregen? Mijn overgrootmoeder. Moderne gelovigen van de toekomst zullen even streng in de leer zijn als zij, alleen zullen ze dat wat blijmoediger uitdragen. Er is wel iets veranderd in een eeuw tijd. Een beetje mediatraining en denken in termen van marketing doen immers wonderen?

Maar ik zie mijn overgrootvader ook nog maar steeds aan de overkant van die straat staan wachten, rustig en stil, met het jongste kind onder zijn hoede. Ook hij geloofde in God, dankte voor zijn eten en nam op zondagmorgen deel aan een godsdienstoefening. Hij was geen scherpslijper, niet idolaat van een bepaalde dominee, wars van al dat gedoe over de zuivere leer en wilde liever een goed mens zijn dan dreigen met het oordeel van de Here God. Deze man kom ik, zijn achterkleinzoon, graag tegen in het hemelse Jeruzalem. En we zullen samen glimlachen om al dat gedoe van mensen die meenden meer van God te weten.

Maar ook met liefde kijken naar mensen als mijn overgrootmoeder, mijn grootouders en mijn eigen ouders die al hun kinderen bepaalden bij de vreze des Heren.

Aart Mak

Samuel Johnson was een achttiendeeeuwse Britse schrijver, dichter en criticus. In zijn tijd was hij één van de belangrijkste figuren van intellectueel en literair Londen. Hij was een harde werker maar klaagde voortdurend over zijn luiheid. Hij was een sociaal bewogen mens en ging tegelijk zwaar gebukt onder een schuldgevoel. Zijn huishouding was chaotisch. Allerlei mensen die door het leven beschadigd waren, vonden bij hem onderdak. Ook dieren, want Johnson was een grote dierenvriend. Toen zijn moeder stierf, schreef hij in een week tijd een roman om de kosten van haar begrafenis te kunnen betalen. Het frappante is nu dat die roman gaat over een zekere prins Rasselas van Abessinië (het huidige Ethiopië). Als kroonprins zit deze Rasselas opgesloten in een vallei waarin het hem aan niets ontbreekt. Een paradijs is het, zonder enig lek of gebrek. En dat is zijn probleem. Als hij ergens gebrek aan zou hebben, zou hij tenminste iets te willen hebben. Maar nu verveelt hij zich eindeloos. Elke dag lijkt op de vorige dag. Tot iemand hem uitdaagt de wereld buiten de vallei te gaan bekijken. Dat doet hij. Het zien van de ellende daar doet hem beseffen wat geluk is. "

Hoe goed moet een mens dus zijn om gelukkig te worden? Goede meester", zei iemand eens tegen Jezus. Het antwoord van Jezus is kort. "Wat noem je mij goed? Niemand is goed, behalve God." Dus wordt de vraag van de man des te prangender: "Hoe kan iemand die niet goed is (ik dus) toch deel krijgen aan het eeuwige leven?" (Markus 10: 17). Om die vraag gaat het, in allerlei toonaarden gesteld. Ben ik goed, mooi, interessant, geleerd, spontaan en gezellig genoeg om van te houden? Sommigen kunnen koketteren met hun vermeende tekortkomingen en houden de eer aan zichzelf. Anderen leggen het oordeel juist in handen van anderen en verschrompelen als er iemand één misprijzend woord zegt. Hoe goed moet een mens eigenlijk zijn? Door ongeveer alles te doen zoals Samuel Johnson deed maar toch nooit gelukkig te zijn?

Als je even stilzit en nadenkt, kun je kijken naar je zelf geschapen perpetuum mobile. Je doet goed. Je schiet tekort. Je voelt schuld. Je doet weer goed om dat schuldgevoel te dempen. Je schiet weer tekort. En draaien maar. Altijd prijs! Gek eigenlijk. Van de geleerde kunnen we goed hebben dat hij verstrooid is. Van de topsporter ook dat hij het podium net niet haalt. Van je eigen moeder kun je prima velen dat ze wel eens vraagt naar de bekende weg. Waarom dan niet tegen jezelf met een glimlach gezegd: foutje maar goed genoeg? Zit dat ingebakken?

Is dat de aard van het beest dat mens heet? Wellicht! Misschien dat veel mensen zoals Samuel Johnson en de rijke jongeman uit het Evangelie zich niet kunnen voorstellen dat Degene die Volmaakte Goedheid is, het met minder van anderen wil doen. Maar daar zit hem nou net de oplossing van het raadsel van de mens die zo zijn best doet om goed te zijn en hoe dat maar zo zelden leidt tot een gevoel van geluk.

Aart Mak

Verlichte meester

Een jonge leerling vroeg hem wat hij voelde
toen eindelijk het licht hem overspoelde

en hij bereikt had, waar hij heel zijn leven
zijn ziel en zaligheid voor had gegeven.

Hij zei: "Ik voelde mij nog nooit zo'n ezel,
omdat ik als een ijverige kwezel

een ladder had beklommen naar het raam,
en toen de deur ineens zag openstaan."

Hein Stufkens in 'Een woord in de wind, verzamelde gedichten', Deventer 2007